HPV (wirus brodawczaka ludzkiego) – zakażenie, konsekwencje zdrowotne, diagnostyka, leczenie i profilaktyka

Charakterystyka wirusa HPV

HPV należy do wirusów DNA wykazujących tropizm do komórek nabłonkowych skóry i błon śluzowych. Opisano ponad 200 typów wirusa, z czego około 40 przenosi się drogą kontaktów seksualnych.

Typy niskiego ryzyka onkogennego

Powodują zmiany łagodne, głównie brodawki płciowe:

• HPV 6

• HPV 11

Typy wysokiego ryzyka onkogennego

Odpowiadają za rozwój zmian przedrakowych i nowotworów:

• HPV 16, 18 – najważniejsze klinicznie

• HPV 31, 33, 45, 52, 58 – także istotne

Drogi przenoszenia

• kontakty seksualne (pochwowe, analne, oralne)

• kontakt skóra–skóra w obrębie narządów płciowych

• rzadko transmisja okołoporodowa

Wirus może być przenoszony również przy braku objawów u osoby zakażonej.

Naturalny przebieg zakażenia

W większości przypadków (ok. 80–90%) organizm eliminuje wirusa w ciągu 1–2 lat. Przetrwała infekcja typami wysokiego ryzyka jest głównym czynnikiem rozwoju nowotworów.

Mechanizm onkogenny

Białka wirusowe E6 i E7 inaktywują białka supresorowe p53 i Rb, prowadząc do niekontrolowanych podziałów komórkowych i niestabilności genetycznej.

Objawy kliniczne zakażenia HPV

Zmiany łagodne

• kłykciny kończyste

• brodawki skórne

Zmiany przedrakowe

• CIN (szyjka macicy)

• VIN (srom)

• AIN (odbyt)

Nowotwory HPV-zależne

• rak szyjki macicy

• rak odbytu

• rak prącia

• rak gardła środkowego

HPV a rak szyjki macicy

Zakażenie HPV jest koniecznym czynnikiem rozwoju raka szyjki macicy. Proces transformacji nowotworowej trwa zwykle wiele lat, co umożliwia skuteczną profilaktykę wtórną poprzez badania przesiewowe.

Diagnostyka zakażenia HPV

Cytologia

Wykrywa zmiany komórkowe przed rozwojem raka.

Test HPV DNA

Identyfikuje obecność typów wysokiego ryzyka.

Kolposkopia i biopsja

Stosowane przy nieprawidłowych wynikach badań przesiewowych.

Leczenie

Nie istnieje terapia eliminująca wirusa HPV z organizmu. Leczenie dotyczy zmian wywołanych przez zakażenie.

• usuwanie kłykcin (krioterapia, laser, elektrokoagulacja, preparaty miejscowe)

• leczenie zmian przedrakowych szyjki macicy

• leczenie onkologiczne w przypadku nowotworów

Konizacja szyjki macicy – na czym polega zabieg?

Konizacja jest zabiegiem ginekologicznym polegającym na wycięciu stożkowatego fragmentu szyjki macicy obejmującego strefę transformacji oraz obszar zmian przednowotworowych. Wykonywana jest najczęściej w przypadku wykrycia zmian dużego stopnia (CIN2, CIN3) lub nieprawidłowych wyników cytologii i kolposkopii.

Cele zabiegu

• usunięcie zmian przedrakowych

• zapobieganie rozwojowi raka szyjki macicy

• uzyskanie materiału do badania histopatologicznego

Metody wykonania konizacji

• konizacja chirurgiczna (tzw. „zimny nóż”)

• LEEP/LLETZ – elektrochirurgiczne wycięcie pętlą

• konizacja laserowa

Przebieg zabiegu

Zabieg przeprowadzany jest zwykle w znieczuleniu miejscowym lub krótkim dożylnym. Trwa kilkanaście–kilkadziesiąt minut. Usunięta tkanka jest zawsze poddawana badaniu histopatologicznemu.

Okres po zabiegu

Po konizacji mogą występować:

• plamienia i krwawienia przez kilka dni

• umiarkowany ból podbrzusza

• wydzielina z pochwy

Zaleca się unikanie współżycia, tamponów i intensywnego wysiłku przez kilka tygodni.

Możliwe powikłania

• krwawienie

• zakażenie

• zwężenie kanału szyjki macicy

• niewielkie zwiększenie ryzyka porodu przedwczesnego w przyszłości (rzadko)

Konizacja jest skuteczną metodą leczenia zmian przedrakowych i pozwala zapobiec rozwojowi raka przy zachowaniu narządu rodnego.

Nie ma terapii eliminującej wirusa z organizmu. Leczenie dotyczy zmian wywołanych przez HPV.

• usuwanie kłykcin (krioterapia, laser, elektrokoagulacja)

• leczenie zmian przedrakowych (LEEP, konizacja)

• leczenie onkologiczne w zaawansowanych przypadkach

Profilaktyka

Szczepienia przeciw HPV – rodzaje szczepionek i schematy podawania

Szczepienia ochronne są najskuteczniejszą metodą zapobiegania chorobom wywołanym przez wirusa HPV, w tym nowotworom związanym z typami wysokiego ryzyka oraz kłykcinom kończystym.

Rodzaje dostępnych szczepionek

Współczesne szczepionki przeciw HPV są szczepionkami rekombinowanymi, niezawierającymi żywego wirusa – nie mogą wywołać zakażenia.

1. Szczepionka 2‑walentna
Chroni przed typami HPV 16 i 18 – odpowiedzialnymi za większość przypadków raka szyjki macicy.

2. Szczepionka 4‑walentna
Chroni przed typami 6, 11, 16 i 18 – dodatkowo zabezpiecza przed kłykcinami kończystymi.

3. Szczepionka 9‑walentna
Najszersza ochrona: typy 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58. Obejmuje większość typów odpowiedzialnych za nowotwory HPV‑zależne.

Dla kogo przeznaczone są szczepienia?

• dziewczęta i chłopcy przed rozpoczęciem aktywności seksualnej

• młodzież i młodzi dorośli

• osoby dorosłe – także po rozpoczęciu współżycia (szczepienie nadal daje korzyści profilaktyczne)

Szczepienia zalecane są również osobom z grup podwyższonego ryzyka, m.in. pacjentom z obniżoną odpornością.

Schematy szczepień

Schemat zależy od wieku w momencie rozpoczęcia szczepienia:

Osoby w wieku 9–14 lat:
2 dawki (0 i 6–12 miesięcy).

Osoby ≥15 lat oraz osoby z obniżoną odpornością:
3 dawki (0, 2, 6 miesięcy).

Ważne jest zachowanie zalecanych odstępów między dawkami dla uzyskania pełnej ochrony.

Skuteczność szczepień

Szczepienia znacząco zmniejszają ryzyko:

• raka szyjki macicy

• stanów przedrakowych

• kłykcin kończystych

• innych nowotworów HPV‑zależnych

Najwyższą skuteczność osiąga się przed kontaktem z wirusem, jednak osoby aktywne seksualnie również odnoszą korzyści ze szczepienia.

Bezpieczeństwo szczepień

Szczepionki przeciw HPV mają wysoki profil bezpieczeństwa. Najczęstsze działania niepożądane to:

• ból i zaczerwienienie w miejscu wkłucia

• stan podgorączkowy

• przemijające osłabienie

Poważne działania niepożądane występują bardzo rzadko.

Badania przesiewowe

Szczepienia

Szczepionki chronią przed najgroźniejszymi typami wirusa. Największą skuteczność osiąga się przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, ale korzyści odnoszą także dorośli.

Badania przesiewowe

Regularna cytologia i testy HPV znacząco redukują śmiertelność z powodu raka szyjki macicy.

Zachowania seksualne

Prezerwatywa zmniejsza ryzyko transmisji, choć nie eliminuje go całkowicie.

HPV u mężczyzn

Zakażenie jest często bezobjawowe. Może prowadzić do kłykcin oraz nowotworów odbytu, prącia i gardła. Mężczyźni odgrywają istotną rolę w transmisji wirusa.

HPV a ciąża

Zakażenie zwykle nie wpływa na przebieg ciąży. Ryzyko transmisji na noworodka jest niskie.

Czynniki zwiększające ryzyko utrzymywania się infekcji

• palenie tytoniu

• obniżona odporność (HIV, immunosupresja)

• liczni partnerzy seksualni

• wczesna inicjacja seksualna

Aspekt psychologiczny

HPV jest bardzo powszechny. Zakażenie nie jest powodem do stygmatyzacji. Wsparcie informacyjne i regularna kontrola medyczna mają kluczowe znaczenie.

FAQ pacjenta

Czy szczepionka przeciw HPV leczy istniejące zakażenie?

Nie. Szczepionka przeciw HPV ma charakter profilaktyczny – zapobiega zakażeniu określonymi typami wirusa, ale nie usuwa wirusa, który już znajduje się w organizmie, ani nie leczy zmian (np. kłykcin czy dysplazji szyjki macicy).

Czy szczepienie ma sens po rozpoczęciu współżycia?

Tak. Większość osób nie miała kontaktu ze wszystkimi typami wirusa objętymi szczepionką. Szczepienie może chronić przed kolejnymi zakażeniami i zmniejszać ryzyko rozwoju zmian wywołanych innymi typami HPV.

Czy szczepionka chroni na całe życie?

Dane wskazują na długotrwałą odporność utrzymującą się wiele lat. Obecnie nie ma zaleceń dotyczących rutynowych dawek przypominających.

Czy zakażenie HPV oznacza niewierność partnera?

Nie. Wirus może pozostawać w organizmie przez lata bez objawów, dlatego trudno ustalić moment zakażenia.

Czy konizacja wyleczy HPV?

Zabieg usuwa zmienioną tkankę, ale nie eliminuje wirusa z organizmu. Konieczne są dalsze kontrole lekarskie.

Czy można zajść w ciążę mając HPV?

Tak. Samo zakażenie HPV zwykle nie wpływa na płodność ani przebieg ciąży.

Czy szczepienie zwalnia z wykonywania cytologii?

Nie. Szczepionka nie chroni przed wszystkimi typami onkogennymi HPV, dlatego regularne badania przesiewowe pozostają konieczne.

Czy szczepionka jest bezpieczna?

Tak. Najczęstsze działania niepożądane to ból w miejscu wkłucia, stan podgorączkowy i przejściowe osłabienie. Poważne odczyny są bardzo rzadkie.

Bibliografia

1. World Health Organization (WHO). Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer – fact sheets and position papers.

2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Human Papillomavirus (HPV) – epidemiology, vaccination, and prevention guidelines.

3. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Guidance on HPV vaccination and screening programmes.

4. Arbyn M. i wsp. „Prophylactic vaccination against human papillomaviruses to prevent cervical cancer and its precursors” – systematyczne przeglądy badań klinicznych.

5. Bosch FX, Lorincz A, Muñoz N. i wsp. „The causal relation between human papillomavirus and cervical cancer” – dane epidemiologiczne i molekularne.

6. Schiffman M., Castle PE. „The promise of global cervical-cancer prevention” – mechanizmy onkogenne HPV.

7. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) – rekomendacje dotyczące profilaktyki raka szyjki macicy i szczepień HPV.

8. Narodowy Instytut Onkologii – materiały edukacyjne dotyczące nowotworów HPV-zależnych.