Kryzys samobójczy – jak rozpoznać, że ktoś potrzebuje pomocy?

Samobójstwo pozostaje jednym z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego na świecie. Według Światowej Organizacji Zdrowia każdego roku w jego wyniku umiera ponad 720 tysięcy osób, a prób samobójczych jest wielokrotnie więcej. Samobójstwo jest również trzecią najczęstszą przyczyną śmierci osób w wieku 15-29 lat. Szczególnie istotnym czynnikiem ryzyka jest wcześniejsza próba samobójcza – jej wystąpienie w przeszłości powinno zawsze być traktowane poważnie przy ocenie aktualnego stanu psychicznego.

Kryzys samobójczy nie ma jednego charakterystycznego obrazu. Człowiek zagrożony samobójstwem nie musi płakać, mówić wprost, że chce umrzeć ani wyglądać na osobę znajdującą się w ciężkim kryzysie psychicznym. Może chodzić do pracy, spotykać się z innymi, żartować, wykonywać codzienne obowiązki i sprawiać wrażenie, że wszystko jest w porządku. Nie istnieje również jeden typ osoby, której taki kryzys może dotyczyć. Ryzyko zwiększają między innymi depresja i inne zaburzenia psychiczne, uzależnienia, wcześniejsze zachowania samobójcze, przewlekły ból, poważne choroby, doświadczenie przemocy, samotność, utrata bliskiej osoby, konflikty w relacjach czy problemy finansowe. Samobójstwo jest zjawiskiem złożonym i zazwyczaj nie można wskazać jednego wydarzenia, które w pełni je wyjaśnia.

Istotne są również różnice między kobietami i mężczyznami. Na świecie zgony samobójcze występują częściej wśród mężczyzn. Nie oznacza to jednak, że kobiety rzadko doświadczają kryzysów samobójczych – zachowania samobójcze występują u obu płci, natomiast mogą różnić się ich charakter, częstość i śmiertelność. To jeden z powodów, dla których ocena ryzyka zawsze powinna dotyczyć konkretnego człowieka, a nie opierać się na stereotypowym obrazie osoby zagrożonej samobójstwem.

Myśli samobójcze nie zawsze rozpoczynają się od jednoznacznego „chcę się zabić”. Czasami człowiek mówi: „chciałbym zasnąć i już się nie obudzić”, „nie mam siły dalej żyć”, „beze mnie wszystkim byłoby łatwiej” albo „chcę tylko, żeby to wszystko się skończyło”. Może nie mieć konkretnego zamiaru odebrania sobie życia, ale coraz częściej myśleć o śmierci lub o tym, że lepiej byłoby nie istnieć. Takich wypowiedzi nie należy bagatelizować tylko dlatego, że nie pojawia się konkretny plan. Wraz z pogłębianiem się kryzysu myśli mogą stawać się bardziej aktywne, a osoba może zacząć podejmować działania przygotowawcze. Niepokój powinny wzbudzić między innymi pożegnania z bliskimi, rozdawanie ważnych przedmiotów, porządkowanie swoich spraw, wycofywanie się z relacji, mówienie o poczuciu bycia ciężarem, braku przyszłości lub przekonaniu, że z obecnej sytuacji nie ma żadnego wyjścia. Znaczenie może mieć również nagła i wyraźna zmiana zachowania lub nastroju.

Jednym z najbardziej utrwalonych mitów jest przekonanie, że człowieka nie należy pytać wprost o samobójstwo, ponieważ można w ten sposób „podsunąć mu taki pomysł”. Dostępne badania tego nie potwierdzają. Bezpośrednie pytanie o myśli samobójcze nie zwiększa ryzyka zachowań samobójczych. Może natomiast otworzyć rozmowę z osobą, która wcześniej nikomu nie powiedziała, co naprawdę przeżywa. Jeśli zachowanie bliskiego budzi niepokój, można spokojnie zapytać: „Czy zdarza Ci się myśleć, że nie chcesz już żyć?” albo bezpośrednio: „Czy myślisz o samobójstwie?”. Nie trzeba być psychiatrą ani psychologiem, aby zadać takie pytanie.

Równie ważne jest to, co wydarzy się później. Osobę w kryzysie warto przede wszystkim wysłuchać bez oceniania i bez natychmiastowego przekonywania jej, że „wszystko będzie dobrze”. Zdania takie jak „inni mają gorzej”, „weź się w garść”, „masz przecież rodzinę” czy „pomyśl, co zrobisz bliskim” mogą zwiększać poczucie winy, niezrozumienia i osamotnienia. Nieprawdą jest również przekonanie, że osoba mówiąca o samobójstwie jedynie „szuka uwagi”. Każda wypowiedź dotycząca chęci śmierci powinna zostać potraktowana poważnie. Nawet jeśli poprzez takie słowa człowiek przede wszystkim próbuje zakomunikować potrzebę pomocy, świadczy to o cierpieniu, z którym może już nie potrafić poradzić sobie samodzielnie.

Jednocześnie pojawienie się myśli samobójczych nie oznacza, że człowiek nieuchronnie odbierze sobie życie. Kryzys samobójczy może mieć zmienne nasilenie. To, co w jego najtrudniejszym momencie wydaje się sytuacją bez wyjścia, po uzyskaniu odpowiedniej pomocy może być postrzegane zupełnie inaczej. Z tego powodu tak duże znaczenie ma zapewnienie bezpieczeństwa w okresie największego zagrożenia. Jednym z ważnych elementów profilaktyki jest ograniczenie dostępu osoby w kryzysie do potencjalnie niebezpiecznych środków lub miejsc. Pozwala to zyskać czas potrzebny na uzyskanie profesjonalnej pomocy i zmniejszenie nasilenia kryzysu.

Jeżeli ktoś mówi, że zamierza odebrać sobie życie, podejmuje działania przygotowawcze albo jego zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie, nie powinien pozostawać sam. Nie należy również obiecywać, że informacja o zamiarze samobójczym pozostanie tajemnicą. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia bezpieczeństwo ma pierwszeństwo. W Polsce należy wówczas zadzwonić pod numer 112 lub 999 albo zgłosić się do miejsca udzielającego całodobowej pomocy psychiatrycznej lub najbliższego SOR. Nie każdy kryzys wymaga jednak wezwania pogotowia. Nawracające myśli o śmierci, poczucie beznadziejności, utrata sensu życia czy przekonanie, że bliskim byłoby lepiej bez nas, są wystarczającym powodem do skorzystania z profesjonalnej pomocy. Nie trzeba czekać do chwili, w której pojawi się konkretny plan samobójczy.

Światowy Dzień Zapobiegania Samobójstwom przypomina, że o samobójstwie można i trzeba rozmawiać. Czasami pierwszym krokiem nie jest postawienie diagnozy ani znalezienie idealnych słów. Może nim być zauważenie zmiany, pozostanie przy drugim człowieku i zadanie prostego pytania: „Widzę, że ostatnio jest Ci bardzo trudno. Czy myślisz o samobójstwie?” Rozmowa nie zastępuje profesjonalnej pomocy, ale może być pierwszym krokiem do jej uzyskania. Takie pytanie nie podsuwa pomysłu na samobójstwo. Może natomiast sprawić, że człowiek, który dotychczas przeżywał swój kryzys samotnie, po raz pierwszy nie zostanie z nim sam.

FAQ Pacjenta:

Bibliografia: