Wrzesień jest Miesiącem Świadomości Nowotworów Dziecięcych, którego symbolem jest złota wstążka. To dobra okazja, aby zwrócić uwagę na choroby rzadkie, ale wymagające szybkiego rozpoznania. Nowotwory u dzieci często zaczynają się od objawów, które przypominają znacznie częstsze infekcje i inne łagodne choroby wieku dziecięcego. Przedłużająca się gorączka, bladość, nietypowe siniaki, bóle kości, powiększone węzły chłonne czy nawracające bóle głowy najczęściej mają inne przyczyny, jednak ich utrzymywanie się lub nietypowy przebieg mogą wymagać dokładniejszej diagnostyki.
Nowotwory dziecięce są stosunkowo rzadkie. Według Światowej Organizacji Zdrowia każdego roku chorobę nowotworową rozpoznaje się u około 400 tysięcy dzieci i młodzieży w wieku 0-19 lat. Najczęściej występują białaczki, nowotwory ośrodkowego układu nerwowego oraz chłoniaki. U dzieci spotyka się również charakterystyczne dla tej grupy wieku guzy lite, takie jak neuroblastoma czy guz Wilmsa, a u nastolatków większego znaczenia nabierają m.in. chłoniaki oraz nowotwory kości.
Nowotwory rozwijające się u dzieci pod wieloma względami różnią się od chorób nowotworowych dorosłych. W przypadku dorosłych dobrze znamy liczne czynniki zwiększające ryzyko zachorowania, takie jak palenie tytoniu, alkohol, otyłość czy wieloletnie narażenie na niektóre substancje rakotwórcze. U dziecka choroba nowotworowa zwykle nie jest następstwem stylu życia. Przyczyny większości przypadków pozostają nieznane, a jedynie niewielki odsetek wiąże się z określoną predyspozycją genetyczną. Z tego powodu większości nowotworów dziecięcych nie można obecnie skutecznie zapobiegać za pomocą metod stosowanych w profilaktyce nowotworów osób dorosłych.
Dodatkowym problemem jest brak prostych badań przesiewowych, które można byłoby regularnie wykonywać u wszystkich zdrowych dzieci. Nie istnieje dziecięcy odpowiednik mammografii czy badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego. W praktyce ogromne znaczenie ma więc prawidłowa ocena objawów oraz odpowiednio szybkie rozpoczęcie diagnostyki, gdy ich charakter zaczyna odbiegać od typowego przebiegu częstych chorób wieku dziecięcego.
Jednym z przykładów jest białaczka, która może wpływać na prawidłowe wytwarzanie komórek krwi w szpiku kostnym. Dziecko może stać się wyraźnie blade i osłabione, szybciej się męczyć, mieć gorączkę, nawracające infekcje, bóle kości lub stawów. Niedobór płytek krwi może prowadzić do łatwego powstawania siniaków, wybroczyn albo krwawień z nosa i dziąseł. Pojedynczy siniak u aktywnego dziecka oczywiście nie jest charakterystycznym objawem nowotworu. Większej uwagi wymagają liczne siniaki pojawiające się bez wyraźnego urazu, szczególnie jeśli współistnieją z bladością, osłabieniem, gorączką lub innymi niepokojącymi zmianami.
Podobnie należy interpretować powiększone węzły chłonne. U dzieci jest to bardzo częste zjawisko, najczęściej związane z infekcjami. Węzeł, który stopniowo się powiększa, utrzymuje się przez dłuższy czas, jest twardy, mało ruchomy albo znajduje się w nietypowej lokalizacji, powinien zostać oceniony przez lekarza. Szczególnej uwagi wymagają węzły nadobojczykowe oraz sytuacje, w których powiększeniu węzłów towarzyszą niewyjaśniona gorączka, utrata masy ciała, nasilone nocne poty lub wyraźne pogorszenie samopoczucia.
Inny obraz mogą dawać nowotwory mózgu i pozostałe guzy ośrodkowego układu nerwowego. Objawy zależą od wieku dziecka, lokalizacji guza oraz tempa jego wzrostu. Mogą pojawić się uporczywe lub nasilające się bóle głowy, nudności i wymioty, zaburzenia równowagi, chodu lub widzenia, zmiany zachowania, pogorszenie wyników w nauce albo napad padaczkowy. U młodszych dzieci sygnałem może być także utrata wcześniej zdobytych umiejętności. Ból głowy jest oczywiście jedną z najczęstszych dolegliwości i sam w sobie rzadko świadczy o nowotworze. Znaczenie ma jego przebieg – szczególnie pojawienie się nowych objawów neurologicznych, systematyczne nasilanie dolegliwości lub współwystępowanie uporczywych wymiotów.
Niektóre nowotwory mogą ujawnić się jako wyczuwalny guz lub powiększenie obwodu brzucha. Guz Wilmsa rozwija się w nerce i czasem zostaje zauważony przypadkowo podczas kąpieli lub ubierania dziecka. Neuroblastoma może rozwijać się m.in. w jamie brzusznej i powodować ból, wyczuwalną masę, utratę apetytu lub masy ciała. Każdy nowy, niewyjaśniony guz zauważony u dziecka wymaga oceny lekarskiej, nawet jeśli nie powoduje bólu.
Warto zwracać uwagę również na utrzymujące się bóle kości. Dzieci często skarżą się na ból nóg po wysiłku, urazie czy intensywnej aktywności fizycznej. Inaczej należy potraktować ból, który systematycznie powraca, narasta, występuje w jednym miejscu, budzi dziecko w nocy albo zaczyna ograniczać chodzenie i codzienną aktywność. Takie dolegliwości mają wiele możliwych przyczyn i większość z nich nie jest nowotworowa, ale mogą wymagać dalszego wyjaśnienia.
Istnieje także objaw, który można zauważyć na zwykłym zdjęciu wykonanym telefonem. Biała lub żółtawa źrenica widoczna zamiast typowego czerwonego refleksu, zwłaszcza gdy pojawia się wielokrotnie na fotografiach jednego oka, może być jednym z objawów siatkówczaka – rzadkiego nowotworu oka występującego przede wszystkim u małych dzieci. Nie każda różnica widoczna na zdjęciu oznacza chorobę, ponieważ podobny efekt może wynikać z kąta padania światła, jednak powtarzająca się leukokoria wymaga pilnej oceny okulistycznej.
W przypadku objawów mogących występować w chorobach nowotworowych ogromne znaczenie ma czas i kontekst. Gorączka podczas infekcji, siniak po upadku czy kilkudniowy ból nogi po treningu nie powinny automatycznie budzić podejrzenia nowotworu. Inaczej wygląda sytuacja, gdy dolegliwość nie ustępuje zgodnie z oczekiwanym przebiegiem, stopniowo się nasila, regularnie powraca bez wyjaśnienia albo pojawia się kilka niepokojących objawów jednocześnie. Rodzic może również zauważyć bardziej ogólną zmianę – dziecko, które wcześniej było aktywne, staje się przewlekle zmęczone, blade, traci apetyt, chudnie lub przestaje mieć energię do zwykłych aktywności.
Sama obecność takich objawów nie pozwala rozpoznać nowotworu. Diagnostykę dobiera się do obrazu klinicznego. Czasem pierwszym krokiem jest badanie lekarskie i morfologia krwi z rozmazem, w innych sytuacjach potrzebne są badania obrazowe, badanie okulistyczne lub konsultacja specjalistyczna. Jeśli podejrzenie choroby jest większe, dalsze postępowanie może obejmować m.in. ultrasonografię, rezonans magnetyczny, tomografię komputerową, badanie szpiku lub biopsję zmiany. Nie istnieje jedno badanie krwi, które mogłoby wiarygodnie „wykluczyć wszystkie nowotwory” u dziecka.
Mimo powagi diagnozy współczesna onkologia dziecięca osiąga bardzo dobre wyniki leczenia. WHO podaje, że w krajach o wysokich dochodach można wyleczyć ponad 80% dzieci chorujących na nowotwory. Wyniki różnią się oczywiście w zależności od rodzaju choroby, jej zaawansowania i innych czynników. Jednocześnie globalne nierówności pozostają ogromne – w wielu krajach o niskich i średnich dochodach odsetek wyleczeń jest znacznie niższy z powodu późnego rozpoznania, ograniczonego dostępu do diagnostyki i leczenia, przerw w terapii czy niewystarczającej dostępności leków.
Leczenie zależy od rodzaju nowotworu i może obejmować chemioterapię, leczenie chirurgiczne, radioterapię, immunoterapię, terapie celowane lub przeszczepienie komórek krwiotwórczych. Coraz większą uwagę poświęca się również temu, co dzieje się po zakończeniu terapii. Dziecko wyleczone z nowotworu ma przed sobą wiele dekad życia, dlatego ważne jest monitorowanie późnych następstw leczenia dotyczących m.in. serca, układu hormonalnego, płodności, słuchu, funkcji poznawczych czy ryzyka kolejnych nowotworów.
Miesiąc Świadomości Nowotworów Dziecięcych, symbolizowany złotą wstążką 🎗️, nie powinien wywoływać u rodziców lęku przed każdą gorączką, bólem czy siniakiem. Jego celem jest zwiększenie wiedzy o chorobach, które są rzadkie, ale mogą wystąpić również u wcześniej zdrowego dziecka. W praktyce uwagę powinny zwracać przede wszystkim objawy nietypowe, niewyjaśnione, przedłużające się lub nasilające się oraz wyraźna zmiana dotychczasowego funkcjonowania dziecka. Szybka konsultacja nie oznacza podejrzenia najgorszego scenariusza – pozwala natomiast ustalić przyczynę dolegliwości i, w rzadkich przypadkach choroby nowotworowej, odpowiednio wcześnie rozpocząć dalszą diagnostykę i leczenie.
