„Przecież jestem szczupły i zdrowo się odżywiam, skąd więc taki cholesterol?” – to pytanie pojawia się bardzo często po odebraniu wyników badań. Wysokie stężenie cholesterolu nadal kojarzymy przede wszystkim z nadwagą, tłustą dietą i brakiem ruchu. Tymczasem osoba z prawidłową masą ciała może mieć bardzo wysokie stężenie cholesterolu LDL, a szczupła sylwetka wcale nie chroni przed miażdżycą.
Duża część cholesterolu obecnego w naszym organizmie nie pochodzi bezpośrednio z jedzenia. Jest produkowana przede wszystkim w wątrobie, ponieważ cholesterol jest potrzebny między innymi do budowy błon komórkowych oraz produkcji hormonów steroidowych i kwasów żółciowych. Na jego stężenie wpływają więc nie tylko dieta i masa ciała, ale również geny, gospodarka hormonalna, inne choroby oraz przyjmowane leki.
Szczególnie ważna jest genetyka. U części osób wysokie stężenie LDL występuje rodzinnie. Najbardziej znanym przykładem jest hipercholesterolemia rodzinna – choroba genetyczna, w której organizm ma problem z prawidłowym usuwaniem cholesterolu LDL z krwi. W postaci heterozygotycznej może dotyczyć około 1 na 250 osób. Pacjent może być szczupły, aktywny fizycznie, dobrze się odżywiać i jednocześnie mieć LDL znacznie przekraczający wartości uznawane za prawidłowe. Szczególną uwagę powinno zwrócić LDL wynoszące około 190 mg/dl lub więcej, zwłaszcza gdy podobne wyniki występują u innych członków rodziny albo w rodzinie zdarzały się zawały serca lub udary w młodym wieku.
Wysoki cholesterol może mieć również przyczynę zupełnie niezwiązaną z genetyką. Jednym z przykładów jest niedoczynność tarczycy. Hormony tarczycy wpływają na metabolizm lipidów, dlatego ich niedobór może powodować wzrost LDL. Czasami nieprawidłowy lipidogram jest jednym z pierwszych sygnałów, że warto sprawdzić TSH. Podobne zaburzenia mogą występować w przebiegu cukrzycy, niektórych chorób nerek i wątroby, a także podczas stosowania wybranych leków.
Nie można jednak całkowicie pomijać diety tylko dlatego, że ktoś jest szczupły. Prawidłowa masa ciała nie mówi nam, co dana osoba je. Dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans może podnosić LDL również u osoby, która nigdy nie miała nadwagi. Znaczenie mają między innymi duże ilości tłustego mięsa, przetworzonych produktów mięsnych, masła, tłustych produktów mlecznych oraz wysoko przetworzonej żywności. Co ciekawe, dwie osoby stosujące bardzo podobną dietę mogą mieć zupełnie inne wyniki lipidogramu, ponieważ organizm każdego z nas nieco inaczej reaguje na dostarczane z pożywieniem tłuszcze.
Sam „cholesterol całkowity” mówi jednak stosunkowo niewiele. Znacznie ważniejsza jest ocena całego lipidogramu – przede wszystkim LDL, HDL i triglicerydów, a w określonych sytuacjach również cholesterolu nie-HDL, apolipoproteiny B (ApoB) oraz lipoproteiny(a), czyli Lp(a). Ta ostatnia jest szczególnie ciekawa, ponieważ jej stężenie jest w dużej mierze uwarunkowane genetycznie i stosunkowo słabo zależy od stylu życia. Osoba może więc biegać, mieć prawidłową masę ciała i prawidłową dietę, a mimo to mieć podwyższone ryzyko sercowo-naczyniowe związane z wysokim Lp(a).
Warto też rozprawić się z określeniem „dobry cholesterol”. Wysokie HDL nie oznacza automatycznie, że można zignorować wysokie LDL. Ryzyko sercowo-naczyniowe ocenia się na podstawie wielu czynników, takich jak wiek, ciśnienie tętnicze, palenie papierosów, cukrzyca, choroby nerek, wywiad rodzinny oraz wartości poszczególnych parametrów lipidowych. Nie istnieje więc jedna wartość LDL, która będzie odpowiednia dla każdego człowieka.
Dlaczego ma to znaczenie również u młodej i szczupłej osoby? Miażdżyca rozwija się przez lata i długo może nie powodować żadnych objawów. Podwyższone LDL sprzyja odkładaniu cholesterolu w ścianach tętnic, a znaczenie ma nie tylko wysokość wyniku, ale również czas, przez jaki organizm jest narażony na jego działanie. Osoba z wysokim LDL od trzydziestego roku życia może przez kolejne dekady gromadzić ryzyko, mimo że przez większość tego czasu czuje się całkowicie zdrowa.
Jeżeli wynik lipidogramu jest nieprawidłowy, warto najpierw go właściwie zinterpretować, zamiast skupiać się wyłącznie na liczbie kilogramów. Lekarz może zalecić ponowne wykonanie lipidogramu, oznaczenie glukozy lub HbA1c, TSH oraz ocenę funkcji wątroby i nerek. Przy bardzo wysokim LDL, obciążającym wywiadzie rodzinnym lub przedwczesnych chorobach sercowo-naczyniowych w rodzinie diagnostyka może zostać rozszerzona między innymi o ApoB i Lp(a), a w wybranych przypadkach także o diagnostykę hipercholesterolemii rodzinnej.
Leczenie również nie zależy od wyglądu pacjenta. U jednej osoby wystarczające mogą być zmiany sposobu odżywiania i aktywności fizycznej, u innej – szczególnie przy dużym ryzyku sercowo-naczyniowym lub bardzo wysokim LDL – potrzebne będzie leczenie farmakologiczne. Szczupła sylwetka nie jest argumentem przeciwko leczeniu, jeśli rzeczywiste ryzyko wskazuje na jego potrzebę.
Wysoki cholesterol u szczupłej osoby nie jest więc paradoksem. Masa ciała jest tylko jednym z wielu elementów wpływających na zdrowie metaboliczne. Można mieć prawidłowe BMI i jednocześnie wymagać leczenia zaburzeń lipidowych, podobnie jak można mieć nadwagę i nie mieć bardzo wysokiego LDL. Zamiast oceniać ryzyko po wyglądzie, znacznie więcej dowiemy się z lipidogramu, wywiadu rodzinnego i pozostałych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. Szczególnie wysokiego LDL nie warto tłumaczyć po prostu „taką urodą” – czasem właśnie taki wynik jest pierwszym sygnałem choroby, która przez wiele lat nie daje żadnych innych objawów.
FAQ pacjenta
Czy jajka podnoszą cholesterol?
Mogą być elementem diety, ale wpływ diety na LDL zależy od całego sposobu odżywiania. W praktyce szczególną uwagę zwraca się na ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans, a nie na ocenianie pojedynczego produktu w oderwaniu od całej diety.
Czy można mieć miażdżycę i o tym nie wiedzieć?
Tak. Miażdżyca może przez długi czas rozwijać się bez wyraźnych objawów. W określonych sytuacjach obecność subklinicznej miażdżycy w badaniach obrazowych może wpływać na ocenę ryzyka.
Czy cholesterol może wzrosnąć po menopauzie?
Tak. Po menopauzie często obserwuje się niekorzystne zmiany profilu lipidowego, w tym wzrost LDL. Jednym z powodów są zmiany stężenia estrogenów.
Czy alkohol podnosi cholesterol?
Alkohol może szczególnie zwiększać stężenie triglicerydów. Nie powinien być traktowany jako sposób na poprawę HDL ani profilaktykę chorób serca.
Czy wysoki cholesterol jest groźniejszy u palacza?
Tak. Palenie i wysokie LDL działają jako niezależne czynniki ryzyka miażdżycy. Ich współwystępowanie dodatkowo zwiększa ryzyko zawału serca i udaru.
