Schizofrenia kojarzy się przede wszystkim z omamami, urojeniami i wyraźną utratą kontaktu z rzeczywistością. Tymczasem u części pacjentów pierwsze zmiany pojawiają się wcześniej i początkowo trudno nazwać je objawami choroby. Ktoś zaczyna unikać znajomych, gorzej radzi sobie na studiach lub w pracy, zaniedbuje codzienne obowiązki, traci zainteresowania albo zaczyna zachowywać się inaczej niż dotychczas. Rodzina często zauważa zmianę, ale nie potrafi powiedzieć, co właściwie się wydarzyło.
Okres poprzedzający pierwszy epizod psychozy określa się jako fazę prodromalną. Nie występuje ona w taki sam sposób u każdego pacjenta, a obserwowane wtedy objawy są nieswoiste. Oznacza to, że mogą występować również w depresji, zaburzeniach lękowych, przy przewlekłym stresie, używaniu substancji psychoaktywnych czy zaburzeniach snu. Z tego powodu na podstawie samego wycofania społecznego albo pogorszenia koncentracji nie można rozpoznać schizofrenii.
Jedną z bardziej charakterystycznych zmian jest pogorszenie dotychczasowego funkcjonowania. Osoba, która wcześniej regularnie spotykała się ze znajomymi, pracowała, studiowała czy rozwijała zainteresowania, zaczyna stopniowo rezygnować z tych aktywności. Może spędzać coraz więcej czasu sama, mieć trudności z wykonywaniem prostych obowiązków albo przestać dbać o rzeczy, które wcześniej były dla niej ważne. Nie chodzi więc o pojedynczy gorszy tydzień, lecz o zauważalną zmianę w porównaniu z wcześniejszym sposobem życia.
Zmiany mogą dotyczyć również myślenia. Pojawiają się problemy z koncentracją, pamięcią roboczą, planowaniem czy organizacją codziennych czynności. Rozmowa czasami staje się mniej płynna, a tok wypowiedzi trudniejszy do śledzenia. Zaburzenia poznawcze są istotnym elementem schizofrenii i mogą wpływać na naukę, pracę oraz samodzielne funkcjonowanie nawet wtedy, gdy najbardziej widoczne objawy psychotyczne są dobrze kontrolowane.
U części pacjentów zaczyna zmieniać się sposób interpretowania otoczenia. Przypadkowe wydarzenia mogą nabierać osobistego znaczenia. Neutralne spojrzenie obcej osoby zaczyna wydawać się podejrzane, rozmowa ludzi stojących kilka metrów dalej może sprawiać wrażenie dotyczącej właśnie pacjenta, a treści oglądane w internecie mogą być odbierane jako szczególnie z nim związane. Początkowo człowiek może jeszcze zastanawiać się, czy przypadkiem nie interpretuje sytuacji błędnie. W rozwiniętej psychozie takie przekonania mogą stać się niewzruszone i przybrać postać urojeń.
Zmiany mogą dotyczyć również spostrzegania. Zanim wystąpią wyraźne omamy, niektórzy pacjenci opisują trudniejsze do uchwycenia doświadczenia – wrażenie, że ktoś wypowiedział ich imię, nietypowe dźwięki, poczucie obcości otoczenia czy zmianę intensywności bodźców. Takie doświadczenia same w sobie również nie przesądzają o rozpoznaniu. W psychiatrii znaczenie ma cały obraz kliniczny, a nie jeden nietypowy objaw.
Mniej spektakularne, ale bardzo istotne są objawy negatywne. Pacjent może mieć coraz mniej inicjatywy, rzadziej rozpoczynać rozmowy, ograniczać kontakty społeczne i słabiej okazywać emocje. Czynności, które wcześniej sprawiały mu przyjemność, przestają być interesujące. Dla rodziny może wyglądać to jak lenistwo, obojętność albo brak ambicji. W rzeczywistości awolicja, wycofanie społeczne czy spłycenie ekspresji emocjonalnej mogą należeć do obrazu choroby. Objawy negatywne mają duże znaczenie dla późniejszego funkcjonowania pacjenta i nie powinny być sprowadzane do stwierdzenia, że komuś po prostu „się nie chce”.
Ciekawym elementem okresu poprzedzającego psychozę są zaburzenia snu. Odwrócenie rytmu dnia i nocy, wielogodzinne czuwanie nocą czy wyraźne skrócenie snu może pojawić się razem z innymi zmianami zachowania. Sam problem ze snem jest oczywiście bardzo częsty i zazwyczaj nie ma związku ze schizofrenią. Większego znaczenia nabiera wtedy, gdy towarzyszy mu wyraźne pogorszenie funkcjonowania, narastająca podejrzliwość lub nietypowe doświadczenia.
Wiek również ma znaczenie. Schizofrenia najczęściej ujawnia się w późnej adolescencji lub wczesnej dorosłości, choć może rozpocząć się również później. Początek choroby bywa przeciętnie wcześniejszy u mężczyzn. To właśnie dlatego nagła i utrzymująca się zmiana funkcjonowania młodego człowieka, szczególnie jeśli towarzyszą jej nietypowe przekonania lub zaburzenia spostrzegania, zasługuje na dokładniejszą ocenę.
Osobnym zagadnieniem są konopie indyjskie. Związek marihuany z psychozą nie oznacza, że każda osoba używająca cannabis zachoruje na schizofrenię. Badania pokazują jednak zależność między używaniem konopi a większym ryzykiem zaburzeń psychotycznych, przy czym ryzyko rośnie wraz z intensywnością ekspozycji. U osób z już rozpoznaną psychozą dalsze używanie cannabis wiąże się również z większym ryzykiem nawrotów i hospitalizacji.
Warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz – pierwszy epizod psychozy nie oznacza automatycznie schizofrenii. Objawy psychotyczne mogą pojawiać się między innymi w chorobie afektywnej dwubiegunowej, ciężkiej depresji, po substancjach psychoaktywnych, w związku z niektórymi lekami, a czasami również w przebiegu chorób neurologicznych lub somatycznych. Rozpoznanie schizofrenii wymaga więc dokładnej diagnostyki i obserwacji przebiegu objawów.
Moment pojawienia się wyraźnej psychozy zmienia sytuację. Omamy, utrwalone urojenia, znacznie zdezorganizowana wypowiedź lub zachowanie oraz wyraźna utrata zdolności do prawidłowej oceny rzeczywistości wymagają możliwie szybkiej specjalistycznej oceny. Wczesna interwencja nie ogranicza się przy tym do podania leku. Nowoczesne leczenie pierwszego epizodu psychozy obejmuje również oddziaływania psychologiczne, rodzinne, społeczne, edukacyjne i zawodowe. Wytyczne NICE zalecają, aby osoby z pierwszym epizodem psychozy były oceniane bez zbędnej zwłoki i miały dostęp do kompleksowego leczenia w ramach wczesnej interwencji.
Schizofrenia nie zaczyna się więc według jednego schematu. U jednego pacjenta pierwszą zauważalną zmianą będzie izolowanie się od ludzi, u innego pogorszenie nauki i koncentracji, a u kolejnego narastająca podejrzliwość. Najwięcej mówi nie pojedynczy objaw, lecz zmiana całego sposobu funkcjonowania człowieka i jej narastanie w czasie. Jeśli do dotychczasowej zmiany zachowania dołączają zaburzenia postrzegania rzeczywistości, nietypowe przekonania lub wyraźne pogorszenie codziennego funkcjonowania, warto skonsultować się z psychiatrą. Wczesna ocena nie oznacza automatycznego rozpoznania schizofrenii – pozwala natomiast ustalić, co naprawdę dzieje się z pacjentem.
FAQ pacjenta
Czy schizofrenia może zacząć się nagle z dnia na dzień?
Tak. Chociaż u części osób wcześniej występują stopniowe zmiany, pierwszy wyraźny epizod psychotyczny może rozwinąć się stosunkowo szybko. Nagłe pojawienie się psychozy wymaga również wykluczenia innych przyczyn, w tym substancji psychoaktywnych, leków i chorób somatycznych.
Czy osoba ze schizofrenią wie, że jest chora?
Nie zawsze. Podczas psychozy zdolność krytycznej oceny własnych doświadczeń może być ograniczona. Pacjent może być całkowicie przekonany, że słyszane głosy lub prześladowanie są rzeczywiste, dlatego próby przekonywania go za wszelką cenę często nie przynoszą oczekiwanego efektu.
Czy schizofrenia jest dziedziczna?
Genetyka ma istotne znaczenie, ale nie istnieje jeden „gen schizofrenii”. Dziedziczona jest raczej podatność na rozwój choroby, na którą nakładają się liczne czynniki biologiczne i środowiskowe. Choroba u rodzica lub rodzeństwa zwiększa ryzyko, ale nie oznacza, że dana osoba również zachoruje.
Czy schizofrenię można wykryć w rezonansie mózgu?
Nie. Nie istnieje charakterystyczny obraz rezonansu magnetycznego, który pozwalałby potwierdzić schizofrenię. Badania obrazowe wykonuje się w określonych sytuacjach przede wszystkim w celu wykluczenia innych przyczyn objawów.
Czy schizofrenię można leczyć bez leków?
W pierwszym epizodzie psychozy zalecane leczenie obejmuje połączenie leku przeciwpsychotycznego z interwencjami psychologicznymi. NICE wskazuje, że terapia psychologiczna stosowana samodzielnie jest mniej skuteczna niż w połączeniu z farmakoterapią.
