Jelita naszym drugim mózgiem? Jak mikrobiota wpływa na zdrowie psychiczne

Jelita bywają nazywane „drugim mózgiem” ze względu na obecność jelitowego układu nerwowego, czyli rozbudowanej sieci neuronów znajdujących się w ścianie przewodu pokarmowego. Układ ten reguluje między innymi ruchy jelit, wydzielanie substancji trawiennych i przepływ krwi. Wiele z tych czynności może odbywać się niezależnie od bezpośrednich poleceń mózgu. Określenie „drugi mózg” jest jednak metaforą. Jelita nie posiadają świadomości ani zdolności myślenia, ale dysponują własnym systemem nerwowym, który współpracuje z ośrodkowym układem nerwowym.

Komunikacja między jelitami a mózgiem odbywa się za pośrednictwem osi jelitowo-mózgowej. Obejmuje ona połączenia nerwowe, sygnały hormonalne, reakcje układu odpornościowego oraz substancje powstające podczas procesów metabolicznych. Ważną rolę odgrywa nerw błędny, uczestniczący w przekazywaniu informacji między narządami wewnętrznymi a mózgiem. Komunikacja przebiega w obu kierunkach. Stan psychiczny może wpływać na pracę przewodu pokarmowego, a sygnały pochodzące z jelit uczestniczą w regulowaniu procesów zachodzących w organizmie.

Wiele osób doświadcza tej zależności w codziennym życiu. Przed ważnym egzaminem, rozmową kwalifikacyjną czy wystąpieniem publicznym mogą pojawić się skurcze brzucha, nudności lub nagła potrzeba skorzystania z toalety. Stres wpływa na motorykę jelit i ich wrażliwość na bodźce. U osób z przewlekłymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego zależność ta bywa szczególnie nasilona. Ból, wzdęcia czy zaburzenia wypróżniania mogą z kolei zwiększać napięcie psychiczne, utrudniać codzienne funkcjonowanie i nasilać lęk.

W badaniach nad osią jelitowo-mózgową wiele uwagi poświęca się mikrobiocie jelitowej. Jest to zbiorowisko mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy, obejmujące przede wszystkim bakterie, ale również wirusy, grzyby i inne drobnoustroje. Uczestniczą one w rozkładaniu składników pokarmowych, wytwarzaniu różnych substancji oraz regulowaniu odpowiedzi immunologicznej. Skład mikrobioty różni się między ludźmi i zmienia pod wpływem diety, wieku, leków, przebytych chorób oraz wielu innych czynników.

Bakterie jelitowe wytwarzają między innymi krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, takie jak maślan, który stanowi ważne źródło energii dla komórek nabłonka jelitowego. Uczestniczą również w metabolizmie tryptofanu, aminokwasu wykorzystywanego przez organizm do produkcji serotoniny. Badania wskazują, że metabolity mikrobioty mogą wpływać na funkcjonowanie bariery jelitowej, reakcje odpornościowe oraz procesy związane z komunikacją między jelitami a układem nerwowym. Znaczenie tych mechanizmów w rozwoju zaburzeń psychicznych nadal jest przedmiotem badań.

Szczególnie dużo nieporozumień dotyczy serotoniny, często nazywanej hormonem szczęścia. Szacuje się, że około 90% serotoniny obecnej w organizmie powstaje w przewodzie pokarmowym, głównie w komórkach enterochromafinowych błony śluzowej jelit. Nie oznacza to jednak, że serotonina wytwarzana w jelitach bezpośrednio poprawia nastrój. Substancja ta nie przenika swobodnie przez barierę krew-mózg, a serotonina uczestnicząca w przekaźnictwie nerwowym w mózgu jest produkowana lokalnie. Twierdzenie, że zwiększenie ilości serotoniny w jelitach automatycznie poprawia samopoczucie psychiczne, jest więc nieprawidłowe.

Czy skład mikrobioty może mieć związek z depresją? W badaniach obserwacyjnych stwierdzano różnice między mikrobiotą osób chorujących na depresję a mikrobiotą osób bez tego rozpoznania. Dotyczyły one między innymi występowania określonych grup bakterii i procesów metabolicznych zachodzących w jelitach. Nie ustalono jednak jednego charakterystycznego profilu mikrobioty, który pozwalałby rozpoznać depresję. Nie wiadomo również, w jakim stopniu obserwowane zmiany uczestniczą w rozwoju choroby, a w jakim są jej następstwem. Depresja może przecież wpływać na apetyt, dietę, sen, aktywność fizyczną i stosowanie leków, a wszystkie te czynniki mogą zmieniać środowisko jelitowe.

Podobne zależności bada się w zaburzeniach lękowych. Eksperymenty na zwierzętach wykazały, że zmiany mikrobioty mogą wpływać na zachowania związane ze stresem. U ludzi wyniki są mniej jednoznaczne. Przewlekły lęk ma złożone podłoże, a jego rozwój zależy od współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Obecnie nie można stwierdzić, że zaburzenia mikrobioty stanowią samodzielną przyczynę zaburzeń lękowych.

Związek między jelitami a psychiką jest szczególnie widoczny u pacjentów z zespołem jelita drażliwego (IBS). Choroba ta należy do zaburzeń interakcji jelitowo-mózgowych. Objawia się nawracającym bólem brzucha związanym ze zmianami rytmu lub charakteru wypróżnień. U części pacjentów współwystępują zaburzenia lękowe lub depresyjne, a stres może nasilać dolegliwości jelitowe. Leczenie IBS bywa więc wielokierunkowe i może obejmować modyfikację diety, farmakoterapię oraz odpowiednio dobrane interwencje psychologiczne. Jedną z metod o udokumentowanej skuteczności jest psychoterapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na objawy jelitowe.

Rosnące zainteresowanie mikrobiotą doprowadziło do rozwoju badań nad psychobiotykami. Termin ten jest używany w odniesieniu do interwencji oddziałujących na mikrobiotę, które mogą wywierać korzystny wpływ na funkcjonowanie psychiczne. Najczęściej analizuje się probiotyki, czyli żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiednich ilościach przynoszą udokumentowane korzyści zdrowotne. Badacze sprawdzają, czy wybrane szczepy bakterii mogą wspomagać leczenie depresji, łagodzić objawy lękowe lub wpływać na reakcję organizmu na stres.

Wyniki badań klinicznych są zróżnicowane. W części z nich obserwowano zmniejszenie nasilenia objawów depresyjnych po zastosowaniu określonych preparatów probiotycznych, szczególnie jako uzupełnienia leczenia przeciwdepresyjnego. Inne badania nie wykazały istotnych różnic w porównaniu z placebo. Trudność w interpretacji wyników wynika między innymi z różnic dotyczących stosowanych szczepów, dawek, czasu suplementacji i stanu zdrowia uczestników. Nie można zakładać, że każdy probiotyk dostępny w aptece będzie miał podobny wpływ na samopoczucie.

Kanadyjska organizacja CANMAT, zajmująca się opracowywaniem zaleceń dotyczących leczenia zaburzeń nastroju i lękowych, oceniła dostępne badania nad interwencjami ukierunkowanymi na mikrobiotę u osób z depresją. Według jej rekomendacji probiotyki można ostrożnie rozważać jako leczenie wspomagające trzeciego wyboru, szczególnie u pacjentów z niepełną odpowiedzią na leki przeciwdepresyjne. Autorzy podkreślają jednak ograniczenia dostępnych danych i brak podstaw do rutynowego zalecania probiotyków wszystkim osobom chorującym na depresję. Nie wykazano również wystarczającej skuteczności prebiotyków, synbiotyków ani przeszczepiania mikrobioty jelitowej jako standardowych metod leczenia depresji.

Czy poprawa sposobu odżywiania może korzystnie wpływać na zdrowie psychiczne? Istnieją badania wskazujące, że odpowiednio zbilansowana dieta może wspomagać leczenie depresji i poprawiać ogólne samopoczucie. Szczególne zainteresowanie budzi dieta śródziemnomorska, bogata w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, rośliny strączkowe, orzechy, oliwę z oliwek i ryby. Taki sposób odżywiania dostarcza błonnika oraz składników potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Może również korzystnie wpływać na środowisko jelitowe, chociaż nie ustalono, jaka część obserwowanych korzyści dla zdrowia psychicznego wynika bezpośrednio ze zmian mikrobioty.

W codziennej diecie mogą znaleźć się również produkty fermentowane, takie jak kefir, jogurt naturalny czy kiszonki. Niektóre zawierają żywe mikroorganizmy, jednak sam fakt fermentacji nie oznacza, że produkt ma potwierdzone działanie probiotyczne. Podobnie jest z suplementami. Preparaty różnią się składem i właściwościami, a wyniki badań dotyczące jednego szczepu bakterii nie muszą odnosić się do innych. U większości zdrowych osób probiotyki są dobrze tolerowane, ale u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami odporności lub poważnymi chorobami ich stosowanie wymaga szczególnej ostrożności.

Na skład mikrobioty mogą wpływać także leki, zwłaszcza antybiotyki. Ich stosowanie niekiedy prowadzi do znacznych zmian w populacji bakterii jelitowych, które mogą utrzymywać się również po zakończeniu terapii. Nie oznacza to, że antybiotyki automatycznie powodują depresję lub zaburzenia lękowe. W przypadku zakażeń bakteryjnych wymagających leczenia korzyści z prawidłowo dobranej antybiotykoterapii zwykle przewyższają związane z nią ryzyko. Zmiany mikrobioty nie są powodem do samodzielnego odstawiania leków zaleconych przez lekarza.

Popularność tematu sprawiła, że na rynku pojawiły się komercyjne badania mikrobioty jelitowej, reklamowane jako sposób na ustalenie przyczyn problemów ze zdrowiem psychicznym. Obecnie nie istnieje jednak uznany test mikrobioty, który pozwalałby rozpoznać depresję, zaburzenia lękowe lub dobrać odpowiedni lek psychiatryczny. Nie ustalono również jednego idealnego składu mikrobioty, wspólnego dla wszystkich zdrowych ludzi. Interpretowanie wyników takich badań bez odpowiednich podstaw naukowych może prowadzić do niepotrzebnej suplementacji, restrykcyjnych diet i wydatków, które nie przynoszą potwierdzonych korzyści zdrowotnych.

Czy zdrowie zaczyna się w jelitach? Prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego ma duże znaczenie dla całego organizmu, a badania nad mikrobiotą pokazują, jak złożone są jej powiązania z układem nerwowym. Nie ma jednak podstaw, aby sprowadzać przyczyny depresji czy zaburzeń lękowych wyłącznie do stanu jelit. Zdrowie psychiczne zależy od wielu wzajemnie powiązanych czynników, a mikrobiota jest jednym z obszarów, które mogą w przyszłości pomóc w opracowaniu nowych metod leczenia.

Dbanie o zdrowie jelit poprzez zróżnicowaną dietę, odpowiednią podaż błonnika, regularną aktywność fizyczną i właściwy sen jest rozsądnym elementem profilaktyki zdrowotnej. Osoby z przewlekłymi dolegliwościami jelitowymi powinny korzystać z odpowiedniej diagnostyki i leczenia, szczególnie gdy objawom towarzyszą lęk, obniżony nastrój lub pogorszenie codziennego funkcjonowania. W przypadku depresji i zaburzeń lękowych podstawą pozostają metody leczenia o potwierdzonej skuteczności, w tym psychoterapia i odpowiednio dobrana farmakoterapia. Zainteresowanie osią jelitowo-mózgową jest uzasadnione, ale wiele obiecujących odkryć wymaga jeszcze potwierdzenia w badaniach klinicznych.

FAQ Pacjenta:

Bibliografia: